Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu Nedir?

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu, bireyin tüm yaşamına yayılan katı düzen anlayışı, aşırı kuralcılık ve kontrol ihtiyacı ile belirginleşen bir C Kümesi (Anksiyete ve Korku Odaklı) kişilik bozukluğudur. Birey, belirsizlikten doğan kaygıyı yönetebilmek için hayatını sıkı kurallar, şemalar ve rutinler üzerine inşa eder. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Obsesif kompulsif kişilik bozukluğu(OKKB) ile obsesif kompulsif bozukluk (OKB) aynı psikolojik durum değildir.

OKB’de kişinin iradesi dışında ortaya çıkan, tekrarlayan obsesyonlar ve bunların yarattığı kaygıyı azaltmak amacıyla gerçekleştirilen kompulsiyonlar ön plandadır. OKKB’de ise daha geniş ve süreklilik gösteren bir kişilik örüntüsünden söz edilir. Düzen, mükemmeliyetçilik, kontrol, katılık ve çalışma biçimi kişinin kendisini ve çevresini değerlendirme tarzının bir parçası haline gelebilir.

DSM-5’in tanısal yaklaşımında bu örüntünün kişinin yaşamının farklı alanlarında görülmesi, süreklilik göstermesi ve işlevsellik üzerinde belirgin bir etki oluşturması önemlidir.

Theodore Millon ve arkadaşlarına göre OKKB’nin özünde bağımsızlık ile boyun eğme arasındaki çatışma yer alır. OKKB bireyi, otoritenin onayını kaybetme korkusu ile kendi içsel öfke ve arzularını ifade etme ihtiyacı arasında sıkışmıştır. Bu kişiler, içsel arzularının disiplinsizliğinden koptukça kendilerini kuralların ve mantığın güvenli limanına hapsederler. Hissetmek yerine organize ederler; yaşamak yerine planlarlar.

Theodore Millon, klinik tablonun her bireyde aynı şekilde tezahür etmediğini vurgulayarak OKKB için 5 alt tip tanımlar:

• Vicdanlı (Conscientious): Kurallara ve otoriteye aşırı bağlıdır. Hata yapma korkusu baskındır, kendi standartlarını karşılayamamaktan sürekli suçluluk duyar.

• Püritan (Puritanical): Ahlaki ve dini dogmalara sert biçimde tutunur. Kendi içsel dürtülerini başkalarına yansıtarak dış dünyayı veya ötekileri yozlaşmış olarak görür.

• Bürokratik (Bureaucratic): Kurumların, kuralların ve hiyerarşinin arkasına saklanır. Kurallar insanlar için değil, insanlar kurallar içindir anlayışını benimser.

• Pazarlıkçı / Tutucu (Parsimonious): Mal, bilgi ve duygusal kaynakları elinde tutma eğilimindedir. Kaybetme kaygısıyla sürekli biriktirir ve savunmadadır.

• Bedelsiz / Çelişkili (Bedeviled): Kararsızlık döngüsündedir. Bir yandan otoriteye uymak isterken diğer yandan içten içe derin bir öfke ve direnç taşır.

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

OKKB belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bununla birlikte DSM-5’te tanımlanan temel özellikler belirli başlıklar altında toplanabilir.

• Ayrıntı ve Düzen Bağımlılığı: Etkinliğin asıl amacını gözden kaçıracak derecede kurallar, listeler, sıralamalar veya programlarla aşırı uğraşmak.

• Kilitleyici Mükemmeliyetçilik: Görevin tamamlanmasını engelleyen bir kusursuzluk arayışı (kendi katı standartları karşılanmadığı için projeyi bitirememe).

• Aşırı İş ve Verimlilik Odaklılık: Ekonomik zorunluluklarla açıklanamayacak düzeyde, serbest zaman etkinliklerini ve dostlukları dışlayacak kadar kendini işe adamak.

• Aşırı Ahlaki Katılık: Ahlak, etik veya değerler konusunda esneklik göstermeyen, aşırı kuralcı ve vicdani yükümlülük altında ezilen bir tutum sergilemek.

• Biriktirme Eğilimi: Duygusal bir değeri olmasa bile eskimiş ya da değersiz eşyaları elden çıkaramamak (istifçilik).

• Yetki Devri Güçlüğü: Başkaları işleri tam olarak kendisinin istediği biçimde yapmadığı sürece görev dağılımı yapmaktan veya ekiple çalışmaktan kaçınmak.

• Cimrilik ve Harcama Kısıtlılığı: Harcamalar konusunda hem kendisine hem de başkalarına karşı cimri davranmak; parayı gelecekteki felaketler için biriktirilmesi gereken bir araç olarak görmek.

• Esneklik Eksikliği: Katılık, inatçılık ve düşünsel tutuculuk sergilemek.

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu Nedenleri Nelerdir?

Obsesif kompulsif kişilik bozukluğunun tek bir nedeni olduğunu söylemek doğru değildir. Kişilik gelişimi; biyolojik özellikler, erken dönem deneyimler, öğrenme süreçleri, aile ilişkileri ve sosyokültürel faktörlerin birbirleriyle etkileşimi sonucunda şekillenir.

• Aşırı Denetleyici Ebeveyn Tutumu: Sevginin ve kabulün yalnızca başarı, düzen ve kurallara eksiksiz uyumla sağlandığı koşullu aile ortamları.

• Cezalandırıcı Yaklaşım: Hataların sert biçimde cezalandırıldığı büyütülme tarzı, çocuğun zihninde “Kusursuz olursam güvende olurum ve cezadan kaçınırım” şemasını yerleştirir.

• Duygusal İhmal: Duyguların ifadesinin zayıflık veya ayıp olarak görüldüğü ortamlarda yetişen bireyler, mantık ve kuralları ana iletişim dili haline getirir.

• Bilişsel Çarpıtmalar: “Ya hep ya hiç” tarzı düşünme (siyah-beyaz düşünce) ve hata yapmayı felaketleştirme eğilimi OKKB tablosunu pekiştirir.

• Biyolojik Mizaç Özellikleri: Kişilik yalnızca çevrenin ürünü değildir. Mizaç özellikleri ve biyolojik yatkınlıklar da kişilik gelişiminde rol oynayabilir.

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu Tedavisi

Modern yaşamın başarı odaklı yapısı OKKB belirtilerini pekiştirse de, aşırı kontrol arayışı bireyi hem kendi iç dünyasından hem de doyurucu ilişkilerden soyutlar. Psikoterapi sürecinde temel amaç; katı kuralların yerine esnekliği, kusursuzluk arayışının yerine kabulü ve sürekli planlama halinin yerine anı yaşayabilme kapasitesini koyabilmektir. Yani kişiyi sorumluluktan, çalışkanlıktan veya düzenli olmaktan vazgeçirmek değildir. Amaç, kişinin bu özellikleri daha esnek biçimde kullanabilmesini sağlamaktır.

Bilişsel Davranışçı Terapi

Bilişsel davranışçı terapi (BDT), kişinin düşünceleri, duyguları ve davranışları arasındaki bağlantıyı incelemeye yardımcı olabilir. Örneğin “Bir işi kusursuz yapmazsam başarısızım” düşüncesi ele alınabilir ve bu düşüncenin ne kadar gerçekçi olduğu birlikte değerlendirilebilir.

Terapi ilerledikçe kişi küçük hataların her zaman ciddi sonuçlar doğurmadığını ve kontrolün her zaman güvenlik sağlamadığını deneyimleyebilir. Esneklik kazanımı ve belirsizliğe tahammül becerileri geliştirilir.

Şema Terapi

Kişinin mükemmeliyetçi standartları, hata yapmaya ilişkin inançları, kontrol ihtiyacı, görev paylaşımı konusundaki güçlükleri, kişilerarası çatışmaları, belirsizliğe toleransı üzerinde çalışılabilir.

Bireyin “Yüksek Standartlar”, “Cezalandırıcılık” ve “Duygusal Bastırılmışlık” şemaları ele alınır. İçselleştirilmiş ebeveyn modları gevşetilerek “Sağlıklı Yetişkin” ve “Mutlu Çocuk” modları güçlendirilir.

Özellikle kişilik örüntüsünün uzun yıllar içinde geliştiği düşünüldüğünde, tedavide yalnızca görünen davranışları değiştirmek yerine bu davranışların altında bulunan ihtiyaçları ve inançları anlamak önemlidir.

İlaç tedavisi ise OKKB’nin temel tedavisi olarak düşünülmez. Bununla birlikte eşlik eden depresyon, anksiyete veya OKB gibi başka bir ruhsal bozukluk bulunuyorsa psikiyatri uzmanı tarafından ayrıca değerlendirilebilir.

Destek ve Danışmanlık almak için sitede bulunan iletişim kanalları(telefon veya mail) üzerinden bana ulaşabilirsiniz.

Yazar: Psikolog Sinem Buharalı