Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Nedir ve Nasıl İyileşir?
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Nedir
Travma yani bir diğer adıyla örselenme; kişinin ruhsal ve bedensel sağlığını farklı biçimlerde altüst eden, yaralayan veya zedeleyen olayların tamamını kapsayan bir terimdir. Hepimiz hayatımızın bir döneminde zorlayıcı veya travmatik olaylarla karşılaşırız. Bu deneyimlere üzüntü, şok ve korkuyla tepki vermek tamamen normal ve hatta beklenen bir durumdur.
Kişinin böyle bir tehlike ile karşılaşmadığı, fakat bu tür travmatik olaylara tanık olduğu durumlar da travma etkisi yapabilmektedir. Bu deneyimlere karşı hissedilen üzüntü, şok ve korku gibi tepkiler tamamen normaldir. Ancak, bu tepkilerin olayın üzerinden aylar, hatta yıllar geçmesine rağmen devam etmesi ve kişinin günlük yaşamını işlevsiz kılması durumunda Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) şüphesi doğar. TSSB bir zayıflık işareti değil, beynin korku ve hayatta kalma mekanizmasının travmatik bir durum karşısında sıkışıp kalmasıdır.
Dsm-5 Tanı Ölçütlerine Göre Travma Sonrası Stres Bozukluğu(TSSB) Belirtileri;
Bireyin travmatik bir olaya maruz kalmasının ardından ortaya çıkan ve belirti belirti kümeleri içinde değerlendirilen semptomlarla konur.
A. Travmatik Olayla Karşılaşma
Kişi aşağıdaki durumlardan bir veya birkaçını yaşamıştır:
- Gerçek ya da tehdit edilen ölüm, ağır yaralanma veya cinsel şiddete doğrudan maruz kalma
- Travmatik olaya tanıklık etme
- Yakın bir kişinin travmatik bir olaya maruz kaldığını öğrenme
- Travmatik olayların ayrıntılarına tekrarlayıcı biçimde maruz kalma
B. Travmanın Yeniden Yaşantılanması
Travmatik olay, aşağıdaki şekillerde tekrar tekrar yaşantılanabilir:
- İstenmeden gelen rahatsız edici anılar
- Travma ile ilişkili rüyalar
- Olay yeniden oluyormuş hissi (flashback benzeri deneyimler)
- Travmayı hatırlatan uyaranlara karşı yoğun duygusal ya da bedensel tepkiler
C. Kaçınma Belirtileri
Kişi travmayı hatırlatan durumlardan kaçınma eğilimi gösterebilir:
- Travmatik anılar, düşünceler veya duygulardan kaçınma
- Olayı hatırlatan kişilerden, yerlerden veya durumlardan uzak durma
D. Biliş ve Duygudurumda Olumsuz Değişiklikler
Travmadan sonra kişinin düşünce ve duygularında belirgin değişiklikler görülebilir:
- Travmanın önemli bir kısmını hatırlayamama
- Kendisi, başkaları veya dünya hakkında olumsuz inançlar
- Sürekli suçluluk, utanç veya korku duyguları
- İlgi ve zevk kaybı
- İnsanlardan uzaklaşma veya yabancılaşmış hissetme
E. Uyarılmışlık ve Tepkisellikte Artış
Sinir sistemi sürekli tetikte olabilir:
- Aşırı irkilme tepkileri
- Sürekli alarm halinde olma
- Uyku sorunları
- Öfke patlamaları veya huzursuzluk
- Konsantrasyon güçlüğü
Bu belirtiler, madde kullanımı ya da başka bir tıbbi duruma bağlı değildir. Belirtiler en az 1 ay boyunca devam eder, günlük sosyal hayattaki işlevsellikte belirgin bozulmalar bulunursa mutlaka bir uzmana başvurmalısınız.
Ne zaman Yardım Almalıyız?
- İntihar düşünceleri veya kendine zarar verme isteği varsa en yakın acil servise veya 112’yi arayın.
- Belirtiler çok yoğun ve kişi günlük işlerini yapamıyorsa
- Sürekli flashback’ler veya kâbuslar,
- Travmayı hatırlatan yer, kişi veya durumlardan aşırı kaçınma,
- Sürekli tetikte olma, kolay irkilme,
- Duygusal uyuşukluk, hayattan zevk alamama,
- Uyku sorunları, konsantrasyon güçlüğü.
- Kişi alkol, uyuşturucu veya başka sağlıksız yollarla başa çıkmaya çalışıyorsa.
- Daha önce benzer travmalar yaşanmışsa ve eski yaralar yeniden açılmış gibi hissediliyorsa.
Bir psikolog veya ruh sağlığı uzmanı ile konuşmak, durumu anlamak ve başa çıkma yolları geliştirmek için önemli bir adımdır. Yardım istemek zayıflık değil,güçlü bir adımdır.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) İçin Etkili Terapi Yöntemleri
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), doğru ve bilimsel temelli terapilerle büyük oranda iyileşebilen bir rahatsızlıktır. Günümüzde TSSB tedavisinde en çok önerilen ve etkinlikleri araştırmalarla kanıtlanmış yaklaşımlar Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme) ve bazı durumlarda Şema Terapidir. Bu yöntemler, travmatik anıların yarattığı yoğun duyguları azaltır, olumsuz düşünce kalıplarını değiştirir ve kişinin günlük hayata daha sağlıklı dönmesini sağlar.
- Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
BDT, TSSB tedavisinde altın standart kabul edilen yaklaşımlardan biridir. Temel amacı, travma sonrası oluşan çarpık düşünceleri (örneğin “Dünya güvensiz”, “Her şey benim suçum”) tespit etmek ve bunları daha gerçekçi, dengeli düşüncelerle değiştirmektir.
Uzun Süreli Maruz Bırakma: Kişinin travmatik anıyı güvenli bir ortamda tekrar tekrar anlatması veya hatırlatıcı uyaranlara kontrollü şekilde maruz kalması sağlanır. Böylece korku tepkisi zamanla azalır.
Bilişsel Yeniden Yapılandırma: Suçluluk, utanç gibi olumsuz inançlar üzerinde çalışılır.
- EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme)
EMDR, Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından TSSB tedavisinde etkili bulunan özel bir yöntemdir. Travmatik anıların beyinde “donmuş” halde kaldığı düşünülür; EMDR bu anıları çift taraflı uyarım (genellikle göz hareketleri, ses veya dokunma) eşliğinde yeniden işleyerek normal hafıza ağına entegre eder.
Terapist rehberliğinde travmatik anı hatırlanır, aynı anda çift taraflı uyarım uygulanır. Kişi olumsuz inançlarını (örneğin “Güvensizim”) olumlu olanlarla (“Artık güvendeyim”) değiştirir.
Genellikle daha hızlı sonuç verir (6-12 seans). Flashback, kâbus ve aşırı uyarılma gibi belirtilerde belirgin azalma sağlar.
Özellikle tek bir travmatik olaya bağlı TSSB’de çok etkilidir, ancak kompleks travmalarda da kullanılabilir.
- Şema Terapi
Şema Terapi, özellikle çocukluk dönemi tekrarlayan travmalar (uzun süreli istismar, ihmal, aile içi şiddet) sonucu oluşan kompleks TSSB vakalarında tercih edilir. Derinlerde yatan “şemalar” (kişinin kendine, dünyaya ve ilişkilere dair köklü olumsuz inançlar) üzerinde çalışır.
Örnek şemalar: Terk edilme, güvensizlik, kusurluluk, boyun eğme.
Bilişsel, duygusal ve davranışsal tekniklerin yanı sıra sınırlı yeniden ebeveynlik ve imge çalışmaları içerir.
TSSB’nin yanında borderline kişilik özellikleri, kronik depresyon veya tekrarlayan ilişkisel sorunlar varsa şema terapi uzun vadeli iyileşme için çok değerlidir.
Terapi Süreci Kişiye Özeldir.
Her bireyin yaşadığı depresyon farklıdır. Bu nedenle terapi süreci de kişiye özel olarak ruh sağlığı uzmanı ile birlikte planlanır. Bazı durumlarda tek bir terapi yöntemi yeterli olurken, bazı durumlarda yöntemler birlikte kullanılabilir.
Önemli olan, kişinin ihtiyaçlarına uygun bir terapi yaklaşımıyla sürecin uzman eşliğinde yürütülmesidir.
